Türk Edebiyatı’nda Resimli Bir Deneme: Firarperest

Abstract

Dünya edebiyatında deneme türünün ilk örnekleri eski Yunan ve Latin kaynaklarında görülür. Modern anlamdaki denemenin kurucusu ise Montaigne’dir. Deneme türü, Türk Edebiyatı’nda Tanzimat sonrasında görülür. Ahmet Haşim, bu türün öncülerindendir. Türk edebiyatında resim, Divan Edebiyatı’ndan itibaren kullanılmaya başlanmıştır. Divan Edebiyatı’nda şiirin mana ve imaj bütünlüğü yerine beyit bütünlüğüne önem vermesi, aşırıya kaçan soyut hayaller sistemini kullanması; şiirlerin resmedilmesini zorlaştırmıştır. Modern anlamda resim altı şiirleri edebiyatımıza Tanzimat devresinde girmiştir. Çoğunlukla Tanzimat’ın son nesil şairlerinde görülmektedir. Daha
sonra Servet-i Fünûn şairlerinde, tabiatı tablo halinde yansıtan ve resmi andıran şiirler karşımıza çıkar. Fotoğrafın icadıyla fotoğraf altı şiirler yazılmaya başlanmıştır. Türk edebiyatındaki romanlarda, romanların konusuyla ilgili resimler konulması Tanzimat sonrası özellikle Servet-i Fünûn döneminde
ortaya çıkmıştır. Bu dönem romanlarının birçoğu tefrikalar halinde gazetede yayınlanırken resimlendirilmiştir. Bu resimler, tefrikaların kitaplaştırılması sırasında da eserin içinde yer almıştır. Cumhuriyet sonrası yazılan romanlarda da resimlerden yararlanılmıştır. Fakat 1980’li
yıllardan sonra basımı yok denecek kadar azalmıştır. Resmin yerini fotoğraf almaya başlayınca; gazete ve dergilerde “foto-roman” adıyla tefrikalar yayınlanmaya başlanmıştır. Hatta müstakil kitaplar olarak basımı yapılmıştır. Foto-romanların yanı sıra daha basitleştirilmiş bir
teknikle çizgi-romanlar ortaya çıkmıştır. Elif Şafak, deneme türündeki eseri Firarperest ile daha önce görülmemiş bir farklılıkla karşımıza çıkar. Yazar, bu eseriyle Türk Edebiyatı’ndaki ilk resimli deneme örneğini vermiştir. Daha önceleri resmin, şiir ve romanda kullanılması tekniği deneme türüne uygulanmıştır. Kitaptaki çizimler, konularla bağlantılı olarak aralara serpiştirilmiştir. Çizimleri M.Kutlukhan Perker tarafından yapılmıştır. Ayrıca kitabın dış karton kapağına kendi fotoğrafını koyması da bir yenilik arz eder